Dava Dosya Cevaplama
Dosyanın işlemden kaldırılması: HMK 150, yenileme dilekçesi ve davanın açılmamış sayılması
Dosyanın işlemden kaldırılması, usulüne uygun davet edilen tarafların duruşmaya gelmemesi ya da davayı takip etmeyeceklerini bildirmesi üzerine mahkemenin dava dosyasını bekletmeye almasıdır. Dava bu kararla bitmez; Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 150. maddesine göre taraflardan biri üç ay içinde yenileme dilekçesi verirse yargılama kaldığı yerden sürer, verilmezse dava açılmamış sayılır. Bu rehberde dosyanın hangi durumlarda işlemden kaldırıldığını, yenileme süresinin ve harcının nasıl işlediğini, davanın açılmamış sayılmasının sonuçlarını ve basit yargılama usulündeki farkı kanun metniyle anlatıyoruz. Bu yazı genel bilgilendirmedir; hukuki danışmanlık ya da avukatlık hizmeti değildir.
Yayın:
1- Dosyanın işlemden kaldırılması nedir?
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 150. maddesinin başlığı “Tarafların duruşmaya gelmemesi, sonuçları ve davanın açılmamış sayılması”dır. Uygulamada “HMK 150” diye anılan bu madde, tarafların davayı takip etmediği durumda dosyanın ne olacağını düzenler. Birinci fıkraya göre usulüne uygun şekilde davet edilmiş taraflar duruşmaya gelmezse ya da gelip de davayı takip etmeyeceklerini bildirirse dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir.
İşlemden kaldırma kararı davayı sona erdiren bir hüküm değildir. Dosya bir süre bekletilir; bu sürede taraflardan biri yenileme dilekçesi verirse dava devam eder. Süre geçerse kanun, mahkemenin kendiliğinden karar vererek kaydı kapatmasını öngörür. Kısacası işlemden kaldırma, davanın taraflarına verilen son bir “devam edecek misiniz?” süresidir. Dosyanın işlemden kaldırılması üç aşamada işler:
- Taraflar duruşmaya gelmez
- Dosya işlemden kaldırılır
- Üç ay içinde yenileme dilekçesi verilir
- Yenilenmezse dava açılmamış sayılır
2- Dosya hangi durumlarda işlemden kaldırılır?
HMK 150 dosyanın işlemden kaldırılmasını üç ayrı duruma bağlar. Hepsinde ortak şart, tarafların usulüne uygun şekilde davet edilmiş olmasıdır. Davetiye usule aykırı tebliğ edildiyse gelmemenin sonucu da tartışmalı hâle gelir; bu konu için usulsüz tebligat yazımıza bakabilirsiniz.
Birinci durum, iki tarafın da duruşmaya gelmemesi ya da gelip davayı takip etmeyeceklerini bildirmesidir. İkinci durumda taraflardan biri gelir, diğeri gelmez: kanuna göre gelen tarafın talebi üzerine ya yargılamaya gelmeyen tarafın yokluğunda devam edilir ya da dosya işlemden kaldırılır. Yani tek taraf geldiğinde seçim gelen tarafın talebine bağlıdır. Üçüncü durum, duruşma gününün belli edilmesi için tarafların başvurması gereken hâllerdir: bu hâllerde gün tespit ettirilmemişse, son işlem tarihinden başlayarak bir ay geçmekle dosya işlemden kaldırılır.
Hangi durumda ne olur? Üç durumun özeti aşağıdaki tablodadır:
- İki taraf da gelmez: dosya işlemden kaldırılır (HMK 150/1)
- Bir taraf gelir: gelen tarafın talebi belirler (HMK 150/2)
- Gün tespiti istenmez: bir ay geçince kaldırılır (HMK 150/3)
| Durum | Sonuç | Kanun |
|---|---|---|
| İki taraf da duruşmaya gelmez ya da takip etmeyeceğini bildirir | Dosya işlemden kaldırılır | HMK 150/1 |
| Bir taraf gelir, diğeri gelmez | Gelen tarafın talebiyle yokluğunda devam edilir ya da dosya işlemden kaldırılır | HMK 150/2 |
| Gün tespiti için başvuru gereken hâlde başvuru yapılmaz | Son işlemden bir ay geçince dosya işlemden kaldırılır | HMK 150/3 |
3- Duruşmaya gelmemenin diğer sonuçları
Dosyanın işlemden kaldırılması, duruşmaya gelmemenin tek sonucu değildir. HMK 150'nin ikinci fıkrası şunu da söyler: geçerli bir özrü olmaksızın duruşmaya gelmeyen taraf, yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez. Karşı taraf gelip yargılamaya devam edilmesini isterse, gelmeyen taraf o duruşmada yapılan işlemlerden sonradan şikâyet edemez.
Kanun bu sonuçların davetiyede önceden bildirilmesini ister. 139. maddeye göre ön inceleme duruşmasının davetiyesinde, duruşmaya yalnız bir tarafın gelmesi ve yargılamaya devam etmek istemesi durumunda gelmeyen tarafın yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği ihtar edilir. 147. maddeye göre tahkikat ve sözlü yargılama davetiyesinde de geçerli bir özür olmadan gelinmezse duruşmaya yokluğunda devam edileceği, yapılan işlemlere itiraz edilemeyeceği ve 150. madde hükmü saklı kalmak kaydıyla yokluğunda hüküm verileceği bildirilir. Dava başında mahkemenin hangi hazırlıkları yaptığını tensip zaptı nedir yazımızda anlatıyoruz. Davetiyede ihtar edilen sonuçlar şunlardır:
- Yokluğunuzda yargılamaya devam edilebilir
- Yokluğunuzda yapılan işlemlere itiraz edemezsiniz
- Yokluğunuzda hüküm verilebilir
- Kimse gelmezse dosya işlemden kaldırılır
4- Yenileme süresi: üç ay ve ilk bir ay
HMK 150'nin dördüncü fıkrasına göre işlemden kaldırılan dava, işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde taraflardan birinin dilekçe ile başvurusu üzerine yenilenebilir. Yenilemeyi yalnız davacı değil, davalı da isteyebilir; kanun “taraflardan birinin” başvurusundan söz eder.
Bu üç ayın içinde ikinci bir sınır vardır: dosyanın işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak bir ay geçtikten sonra yenileme talebinde bulunulursa yeniden harç alınır. Bu harcı yenileyen taraf öder ve harç karşı tarafa yüklenemez. 492 sayılı Harçlar Kanunu'nun 7. maddesi de muameleden kaldırılan dosyanın kanunda belirtilen süre içinde yenilenmemesi hâlinde davanın görülebilmesinin yeniden harç verilmesine bağlı olduğunu söyler. Harcın tutarı her yıl güncellenen tarifeye göre belirlenir; tutarı dosyanın bulunduğu mahkemenin veznesinden öğrenin.
Sürelerin hesabında HMK 92. madde uygulanır: süre ay olarak belirlenmişse, başladığı güne son ay içindeki karşılık gelen günün tatil saatinde biter; o ayda karşılık gelen gün yoksa ayın son günü biter. 93. maddeye göre son gün resmî tatile denk gelirse süre, tatili izleyen ilk iş günü çalışma saati sonunda biter. Örneğin dosya 10 Şubat'ta işlemden kaldırıldıysa ilk bir ay 10 Mart'ta, üç aylık yenileme süresi 10 Mayıs'ta biter (bu günler resmî tatile denk gelmiyorsa). Süre adli tatile rastlıyorsa adli tatilde süreler yazımıza bakın ve somut dosyanızda avukata danışın. Yenileme süresinin zaman çizelgesi:
- İlk bir ay: yeniden harç alınmaz
- Bir aydan sonra: yeniden harç alınır
- Üç ay dolunca: dava açılmamış sayılır
5- Yenileme dilekçesi nasıl verilir?
İşlemden kaldırılan dosyanın yenilenmesi için kanun özel bir biçim öngörmez; yeterli olan, taraflardan birinin dilekçe ile başvurmasıdır. HMK 150/4'e göre yenileme dilekçesi, duruşma gün, saat ve yeri ile birlikte taraflara tebliğ edilir. Bir ay geçtikten sonra harç verilerek yenilenen dava, eski davanın devamı sayılır; yeni bir dava açılmış olmaz.
Yenileme dilekçesi kısa bir dilekçedir. Mahkemeyi, esas numarasını ve tarafları yazmanız, dosyanın hangi tarihte işlemden kaldırıldığını belirtmeniz ve davanın yenilenmesini istemeniz yeterlidir. Dilekçeyi UYAP üzerinden göndermek istiyorsanız UYAP'ta dilekçe yazma yazımız adımları anlatır. Aşağıdaki yenileme dilekçesi iskeleti yalnız örnektir ve dört parçadan oluşur: mahkeme ve esas no, taraflar (davacı ve davalı), işlemden kaldırma tarihini yazan açıklama, sonuç ve istem. Köşeli parantezli alanları kendi dosyanıza göre doldurun:
- Duruşma tutanağından işlemden kaldırma tarihini okuyun.
- Bir aylık ve üç aylık sürelerin bittiği günleri hesaplayın.
- Yenileme dilekçesini yazın ve imzalayın.
- Bir ay geçtiyse yeniden harcı yatırın.
- Dilekçeyi üç aylık süre bitmeden mahkemeye verin.
- [MAHKEME ADI]'NA — Esas No: [YIL/NUMARA]
- Davacı: [AD SOYAD] — Davalı: [AD SOYAD]
- Konu: İşlemden kaldırılan dosyanın yenilenmesi talebidir.
- Açıklama: Dosya [TARİH] tarihli duruşmada HMK 150 gereği işlemden kaldırılmıştır; süresi içinde yenilenmesini talep ederim.
- Sonuç ve istem: Dosyanın yenilenerek duruşma günü verilmesine karar verilmesini saygıyla arz ederim. [TARİH] [İMZA]
6- Davanın açılmamış sayılması
HMK 150'nin beşinci fıkrasına göre işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde yenilenmeyen davalar, sürenin dolduğu gün itibarıyla açılmamış sayılır ve mahkemece kendiliğinden karar verilerek kayıt kapatılır. Davanın açılmamış sayılması için taraflardan birinin ayrıca bir talepte bulunması gerekmez.
Yenileme de sınırsız değildir. Altıncı fıkraya göre işlemden kaldırılmasına karar verilmiş ve sonradan yenilenmiş olan dava, ilk yenilenmeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz; aksi hâlde dava açılmamış sayılır. Yedinci fıkra ise sonucu açıkça yazar: hangi sebeple olursa olsun açılmamış sayılan davadaki talep dahi vaki olmamış sayılır. Yani dava ile yapılan talep de hiç yapılmamış kabul edilir. Bunun zamanaşımı ve hak düşürücü süreler bakımından dosyanıza etkisini somut dosyanızda avukata danışın.
HMK'da davanın açılmamış sayılmasına yol açan tek düzenleme 150. madde değildir. Örneğin 119. maddeye göre dava dilekçesindeki bazı eksikler için hâkimin verdiği bir haftalık kesin sürede eksik tamamlanmazsa da dava açılmamış sayılır. Davanın açılmamış sayılmasına yol açan durumlar:
- Üç ay içinde yenileme dilekçesi verilmez
- Yenilenen dava yeniden takipsiz bırakılır
- Dava dilekçesindeki eksik süresinde tamamlanmaz
7- Basit yargılama usulünde fark
Yazılı yargılama usulüyle basit yargılama usulü arasında işlemden kaldırma bakımından önemli bir fark vardır. HMK 320'nin dördüncü fıkrasına göre basit yargılama usulüne tabi davalarda, işlemden kaldırılmasına karar verilmiş olan dosya yenilenmesinden sonra takipsiz bırakılırsa, dava açılmamış sayılır. Yazılı yargılamada ise 150/6 “ilk yenilenmeden sonra bir defadan fazla” takipsiz bırakmayı yasaklar. Kısacası yenilemeden sonra yazılı yargılamada dava en çok bir kez takipsiz bırakılabilir; basit yargılamada ise ilk takipsizlikte dava açılmamış sayılır.
Basit yargılama usulünün hangi davalarda uygulandığını HMK 316 sayar: sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler, her çeşit nafaka davaları ile velayet ve vesayete ilişkin dava ve işler, hizmet ilişkisinden doğan davalar, ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz gibi geçici hukuki koruma talepleri bunlardandır. HMK 4'e göre kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar sulh hukuk mahkemesinde görüldüğü için kira tespit davası da bu gruptadır. Davanızın hangi usule tabi olduğunu dava dilekçesi ve cevap dilekçesi aşamasındaki evrak gösterir. Yazılı ve basit yargılama usulündeki fark:
- Yazılı yargılama: yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz (HMK 150/6)
- Basit yargılama: yenilemeden sonra takipsiz bırakılırsa açılmamış sayılır (HMK 320/4)
- Yenileme süresi iki usulde de üç aydır (HMK 150/4)
8- Dosyanızın işlemden kaldırıldığını takip etmek
İşlemden kaldırma kararı duruşmada verilir. HMK 154'e göre ara kararları duruşma tutanağına mutlak olarak yazılır; bu nedenle kararın tarihini ve dayandığı fıkrayı tutanaktan öğrenirsiniz. Üç aylık süre bu tarihten işlediği için tutanağı okumak ve tarihi not etmek, yenileme dilekçesinin zamanında verilmesinin ön koşuludur. Dosyadaki tutanak ve evrak UDF biçimindeyse UDF dosyası nedir yazımıza, UDF görüntüleyici aracına ve tüm ücretsiz UDF araçlarına bakabilirsiniz. İşlemden kaldırma takibi şu üç adımdan oluşur; siz karar verirsiniz, tutanaktaki tarih esas alınır:
Cevaplama'nın Dava Dosya Cevaplama hizmeti bu takipte yardımcı olmak için tasarlandı; Cevaplama hesabınızda ücretsiz deneme süresiyle kullanılabilir. UYAP'a kendi e-Devlet hesabınızla siz girersiniz, seçtiğiniz dosyanın evrakı şifreli kopyalanır ve hukuk asistanı tutanağı ile kanunun resmî metnini okuyarak “dosya ne zaman işlemden kaldırıldı, yenileme süresi ne zaman biter?” sorularınızı yanıtlar; isterseniz süre için hatırlatma kurar. Asistan hukuki danışmanlık vermez, davanın devam edip etmeyeceğine karar vermez; yenileme dilekçesini UYAP'a siz gönderirsiniz. Benzer rehberler için Dava Dosya Cevaplama kategorisine ve tüm yazılar için blog sayfasına bakabilirsiniz.
- Tutanak okunur: işlemden kaldırma tarihi not edilir
- Süreler hesaplanır: bir ay ve üç ay
- Hatırlatma kurulur: yenileme dilekçesi süresinde verilir
9- Dosyanın işlemden kaldırılmasında sık yapılan hatalar
Dosyanın işlemden kaldırılması konusunda sık görülen hatalar şunlardır; her biri yukarıdaki kanun maddelerinden birine dayanır. Dava sürerken talebinizi değiştirmeyi düşünüyorsanız ıslah nedir yazımız ayrı bir yol anlatır; ıslah, yenileme dilekçesinin yerine geçmez.
- Yenileme süresini kaçırmak: üç ay dolunca dava açılmamış sayılır.
- Süreyi tebliğden başlatmak: süre işlemden kaldırıldığı tarihten işler.
- Harcı karşı taraftan beklemek: bir aydan sonraki harcı yenileyen öder.
- Yenilemeden sonra yine gelmemek: dava açılmamış sayılabilir.
- Basit yargılamadaki farkı bilmemek: HMK 320/4 daha sıkıdır.
Kaynaklar
Sık sorulan sorular
Dosyanın işlemden kaldırılması ne demek?
Usulüne uygun davet edilen taraflar duruşmaya gelmez ya da davayı takip etmeyeceklerini bildirirse mahkeme dosyayı işlemden kaldırır (HMK 150/1). Dava bitmez; üç ay içinde yenilenirse kaldığı yerden devam eder.
İşlemden kaldırılan dosya ne zamana kadar yenilenir?
HMK 150/4'e göre işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde, taraflardan birinin dilekçesiyle yenilenebilir. Bir ay geçtikten sonra yapılan yenilemede yeniden harç alınır ve bu harcı yenileyen taraf öder.
Yenileme dilekçesini kim verebilir?
Kanun “taraflardan birinin dilekçe ile başvurusu” der; davacı da davalı da yenileme isteyebilir. Yenileme dilekçesi, duruşma gün, saat ve yeri ile birlikte taraflara tebliğ edilir.
Davanın açılmamış sayılması ne demek?
Üç ay içinde yenilenmeyen dava, sürenin dolduğu gün itibarıyla açılmamış sayılır ve mahkeme kendiliğinden karar vererek kaydı kapatır (HMK 150/5). 150/7'ye göre açılmamış sayılan davadaki talep dahi vaki olmamış sayılır.
Dosya kaç kez işlemden kaldırılabilir?
Yazılı yargılamada yenilenen dava, ilk yenilenmeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz (HMK 150/6). Basit yargılama usulünde ise yenilenmesinden sonra takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır (HMK 320/4).
Bir taraf duruşmaya gelirse dosya yine işlemden kaldırılır mı?
HMK 150/2'ye göre gelen tarafın talebi üzerine ya yargılamaya gelmeyen tarafın yokluğunda devam edilir ya da dosya işlemden kaldırılır. Geçerli bir özrü olmadan gelmeyen taraf, yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez.