İhtiyati haciz nedir? Şartları, teminat, itiraz ve kesin hacze dönüşme (İİK 257-268)

1- İhtiyati haciz nedir, ne işe yarar?

İhtiyati haciz, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 257. maddesinde düzenlenen geçici bir koruma yoludur. Maddeye göre rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun yedinde veya üçüncü kişide olan taşınır ve taşınmaz mallarını, alacaklarını ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir. “İhtiyati haciz ne demek?” diye soranlar için sade karşılığı “ihtiyaten, yani önlem olarak konulan haciz”dir: alacak henüz tahsil edilmemiştir; icra takibi ya da dava da henüz başlamamış olabilir. İİK 264 bu iki durumu, yani hacizden önce ve sonra başlayan takip ve davayı ayrı ayrı düzenler.

Neler ihtiyaten haczedilebilir? İİK 257/1'e göre ihtiyati haciz, borçlunun malvarlığının şu kalemlerine konulabilir:

İhtiyati haciz geçicidir. Kanundaki süreler içinde takip ya da dava yürütülmezse hükümsüz kalır; şartları gerçekleşirse ayrı bir karar gerekmeden kesin (icrai) hacze dönüşür (İİK 264). Vergi gibi kamu alacaklarında ise ihtiyati haciz ayrı bir kanunla, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'un 13. maddesiyle düzenlenir; orada haciz, alacaklı kamu idaresinin o yerdeki en büyük memurunun kararıyla uygulanır. Bu rehber yalnız İİK'daki, mahkemeden istenen ihtiyati haczi anlatır.

• Taşınır mallar — borçlunun yedinde ya da üçüncü kişide olanlar
• Taşınmaz mallar — borçlunun yedinde ya da üçüncü kişide olanlar
• Alacaklar — borçlunun alacakları
• Diğer haklar — borçlunun diğer hakları

2- İhtiyati haciz şartları (İİK 257)

İhtiyati haciz şartları kanunda kısa ama açık biçimde sayılır. Önce alacağın niteliğine bakılır: alacak para borcu olmalı, rehinle temin edilmemiş olmalı ve vadesi gelmiş olmalıdır. Vadesi gelmiş alacakta şartlar bu üçüdür. Maddenin başlığı 17/7/2003 tarihli ve 4949 sayılı Kanunla “İhtiyatî haciz şartları” olarak değiştirilmiş, birinci fıkradaki “borcun” sözü de “para borcunun” yapılmıştır. Para dışındaki uyuşmazlık konuları için Hukuk Muhakemeleri Kanunu'ndaki ihtiyati tedbir düzenlenmiştir; iki kurumun farkını 12. bölümde özetliyoruz.

Vadesi gelmemiş borçtan dolayı ise ihtiyati haciz yalnız iki hâlde istenebilir (İİK 257/2):

Bu iki hâlden biriyle ihtiyati haciz konulursa borç yalnız borçlu hakkında muaccel olur, yani vadesi gelmiş sayılır (İİK 257/3); kanun bu sonucu borçlu dışındaki kişilere yaymaz. Şartların varlığını alacaklı göstermek zorundadır; hangi delillerin gerektiğini bir sonraki bölümde anlatıyoruz.

• Borçlunun belli bir yerleşim yeri yoksa
• Borçlu taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya ya da kendisi kaçmaya hazırlanıyor, kaçıyor ya da bu amaçla alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunuyorsa

3- İhtiyati haciz talebi: hangi mahkeme, hangi deliller?

İhtiyati haciz talebi icra dairesine değil, mahkemeye yapılır. İİK 258'e göre talebe, İİK 50. maddeye göre yetkili mahkeme karar verir. 50. madde, yetki konusunda usul kanununun yetkiye dair hükümlerinin kıyas yoluyla uygulanacağını söyler. Maddede anılan eski Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'na yapılan yollamalar, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 447/2. maddesi gereği HMK'nın karşılık hükümlerine yapılmış sayılır.

Alacaklı, alacağı ve gerekiyorsa haciz sebepleri hakkında mahkemeye kanaat getirecek deliller göstermek zorundadır (İİK 258/1). Vadesi gelmiş alacakta deliller alacağın varlığına ve vadesine; vadesi gelmemiş alacakta ayrıca 257/2'deki hâllerden birine yöneliktir. Mahkeme iki tarafı dinleyip dinlememekte serbesttir; yani karar borçlu dinlenmeden de verilebilir.

Talep reddedilirse ret kararı gerekçeli verilir ve bu karara karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Yüzüne karşı aleyhinde ihtiyati haciz kararı verilen taraf da istinaf yoluna başvurabilir. Bölge adliye mahkemesi bu başvuruları öncelikle inceler ve verdiği karar kesindir (İİK 258/3). Gerekçenin neden önemli olduğunu gerekçeli karar rehberimizde anlatmıştık.

İhtiyati haciz talepleri adli tatilde de karara bağlanır: HMK 103/1-a, adli tatilde görülecek işler arasında ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delillerin tespiti gibi geçici hukuki koruma taleplerini ve bunlara karşı yapılacak itirazları sayar. Adli tatilin öteki sürelere etkisi için adli tatilde süreler yazımıza bakabilirsiniz. İhtiyati haciz talebinin yolu kısaca şöyledir:

1. Talep dilekçesi ve deliller: alacağı ve gerekiyorsa haciz sebebini gösteren belgeler hazırlanır.
2. Yetkili mahkemeye başvuru: İİK 50'ye göre yetkili mahkemeye dilekçe verilir.
3. Mahkeme inceler: iki tarafı dinleyip dinlememekte serbesttir.
4. Kabul ya da gerekçeli ret: kabul kararı icra dairesinde uygulanır, ret kararına karşı istinaf yolu açıktır.

4- İhtiyati hacizde teminat

İhtiyati haciz isteyen alacaklı, hacizde haksız çıkarsa borçlunun ve üçüncü kişilerin bu yüzden uğrayacakları bütün zararlardan sorumludur ve kanunun gösterdiği teminatı vermek zorundadır (İİK 259/1). Teminat, haksız çıkan bir hacizden doğabilecek zararın karşılığıdır. İİK'nın 257-268. maddelerinde teminat için bir oran ya da tutar yazılı değildir; ihtiyati haciz kararında alacaklının zararın tazminiyle yükümlü olduğu ve gösterilen teminatın nelerden ibaret bulunduğu yazılır (İİK 260).

İki istisna vardır. Alacak bir ilama, yani mahkeme kararına dayanıyorsa teminat aranmaz. Alacak ilam niteliğinde bir belgeye dayanıyorsa teminata gerek olup olmadığını mahkeme takdir eder (İİK 259/2-3). İlam mahiyetini haiz belgeleri İİK 38 sayar: mahkeme huzurunda yapılan sulhlar ve kabuller, para borcu ikrarını içeren ve noterce re'sen düzenlenen senetler, istinaf ve temyiz kefaletnameleri ile icra dairesindeki kefaletler.

Teminat ne zaman aranır? Özet tablo şöyledir. Haksız çıkan ihtiyati haciz yüzünden açılacak tazminat davası, ihtiyati haczi koyan mahkemede dahi görülür (İİK 259/4).

5- İhtiyati haciz kararında neler yazılır?

İhtiyati haciz kararı, hem icra dairesine hem borçluya ne yapıldığını gösteren belgedir. İİK 260'a göre kararda şunlar yazılır:

Kararda yazılması gerekenler beş başlıktır. Kararı okurken bu sırayla bakmak işinizi kolaylaştırır: taraflar ve yerleşim yerleri, dayanılan belgeler ve alacak miktarı, haciz konulmasının sebebi, haczolunacak şeyler, tazmin yükümlülüğü ve teminat.

Bu bilgiler itirazın sınırlarını da belirler: borçlu, ihtiyati haczin dayandığı sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata itiraz edebilir (9. bölüm). Kararda yazan haciz sebebi ile dayanılan belge, itiraz dilekçesinde ilk bakılacak yerdir.

• Alacaklının ve gerekiyorsa temsilcisinin ve borçlunun adı, soyadı ve yerleşim yeri
• Haczin hangi belgelere dayanarak ve ne miktar alacak için konulduğu
• Haciz konulmasının sebebi
• Haczolunacak şeyler
• Alacaklının zararın tazminiyle yükümlü olduğu ve gösterilen teminatın nelerden ibaret olduğu

6- Kararın uygulanması: on gün kuralı ve haciz tutanağı

İhtiyati haciz kararı kendiliğinden uygulanmaz. Alacaklı, kararın verildiği tarihten itibaren on gün içinde kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki icra dairesinden kararın infazını istemek zorundadır; aksi hâlde ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar (İİK 261/1). Bu sürenin başlangıcı tebliğ değil, kararın verildiği tarihtir; bu yönüyle tebliğden işleyen sürelerden ayrılır. Tebliğle başlayan sürelerin nasıl hesaplandığını e-tebligat süre hesaplama rehberimizde anlattık.

Karar, İİK'nın 79 ile 99. maddeleri arasındaki, haczin nasıl yapılacağına ilişkin hükümlere göre uygulanır (İİK 261/2). Bu maddelerden 79'a göre icra dairesi haczi talepten en geç üç gün içinde yapar; mallar başka yerdeyse haczi o yerin icra dairesine yazar, resmî sicile kayıtlı malların haczi ise kaydına işletilerek doğrudan da yapılabilir. 82. madde haczedilemeyecek malları sayar; örneğin para, kıymetli evrak, altın gibi kıymetli şeyler dışında kalan, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden ev eşyası haczedilemez. İİK 51'e göre tatil günlerinde de haciz yapılabilir; borçlunun mal kaçırdığı anlaşılırsa gece vakti dahi haciz yapılabilir.

Haczi yapan memur, haczolunan şeyleri ve kıymetlerini gösteren bir tutanak düzenler ve bunu derhal icra dairesine verir. İcra dairesi, tutanağın birer suretini üç gün içinde haciz sırasında hazır bulunmayan alacaklıya, borçluya ve gerekiyorsa üçüncü kişiye tebliğ eder (İİK 262). Bu tebliğ önemlidir: haciz borçlunun yokluğunda yapıldıysa borçlunun itiraz süresi ve alacaklının takip ya da dava süresi tutanağın tebliğinden işlemeye başlar. Tebligatın elektronik yolla nasıl yapıldığını e-tebligat nedir yazımızda bulabilirsiniz.

Borçlu, malların elinde kalmasını da isteyebilir. Haczolunan mallar istenildiği zaman para ya da aynen verilmek üzere; malların kıymeti depo edilir ya da icra memurunca kabul edilecek hisse senetleri ve tahviller, taşınır ya da taşınmaz rehni veya güvenilir bir banka kefaleti gösterilirse mallar borçluya bırakılabilir; mal üçüncü kişinin elinde haczedildiyse ondan bir taahhüt senedi alınır. İstenecek teminat her hâlde borç ve masraf tutarını geçemez (İİK 263). İnfazla ilgili şikâyetler, infazı yapan icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesine yapılır (İİK 261/3).

Karardan hacze giden yol beş adımdır:

1. Karar verilir: on günlük süre bu tarihte başlar.
2. On gün içinde infaz talebi: alacaklı, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki icra dairesine başvurur.
3. İcra dairesi haczeder: haciz İİK 79-99'a göre yapılır.
4. Tutanak düzenlenir: haczolunan şeyler ve kıymetleri gösterilir.
5. Tutanak üç gün içinde tebliğ edilir: haciz sırasında hazır bulunmayan taraflara.

7- Alacaklının takip ya da dava açma süreleri (İİK 264)

İhtiyati haciz bir başlangıçtır; alacaklı onu bir takip ya da davaya bağlamak zorundadır. Dava açılmadan veya icra takibine başlanmadan önce ihtiyati haciz yaptırmış alacaklı, haczin uygulanmasından, haciz gıyabında yapıldıysa haciz tutanağının kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde ya takip talebinde (haciz veya iflas) bulunmak ya da dava açmak zorundadır (İİK 264/1).

İcra takibinde borçlu ödeme emrine itiraz ederse bu itiraz hemen alacaklıya tebliğ olunur. Alacaklı, tebliğ tarihinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını istemek ya da mahkemede dava açmak zorundadır; icra mahkemesi itirazın kaldırılması talebini reddederse alacaklı, kararın tefhim veya tebliği tarihinden itibaren yedi gün içinde dava açmalıdır (İİK 264/2). Borçlunun ödeme emrine itirazını icra takibine itiraz dilekçesi rehberimizde anlattık; buradaki yedi günlük süreler ise o itirazdan sonra alacaklının uyması gereken sürelerdir.

İhtiyati haciz alacak davası mahkemede görülürken konulmuşsa ya da alacaklı birinci fıkraya göre dava açmışsa, esas hakkında verilecek hükmün mahkemece tebliğinden itibaren bir ay içinde alacaklı takip talebinde bulunmak zorundadır (İİK 264/3). İflasa tabi borçluya karşı iflas yoluyla takipte ise alacaklı, borçlunun itirazının ya da itiraz etmediğinin kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde ticaret mahkemesine başvurarak borçlunun iflasına karar verilmesini istemek zorundadır; itiraz varsa itirazın kaldırılmasını da birlikte ister (İİK 267).

İhtiyati hacizde süreler aşağıdaki tabloda bir arada. Süreleri hesaplarken başlangıç olayını (karar, haczin uygulanması, tebliğ) dosyadaki belgeden doğrulayın.

8- İhtiyati haciz ne zaman kesin hacze dönüşür?

İhtiyati haciz, kanunda sayılan üç durumda kendiliğinden icrai hacze dönüşür (İİK 264/5). Kesin hacze dönüştüğü hâller şunlardır:

“Kendiliğinden” sözü, bunun için ayrı bir karar gerekmediğini anlatır. İflas yoluyla takipte de aynı fıkra kıyasen uygulanır (İİK 267).

Mallar, ihtiyati haciz kesin hacze dönüşmeden önce başka bir alacaklı tarafından haczedilirse ihtiyati haciz sahibi alacaklı bu hacze, İİK 100'deki şartlar dairesinde kendiliğinden ve geçici olarak iştirak eder (İİK 268/1). İhtiyati haciz masrafları satış tutarından alınır; ancak ihtiyati haciz başka bir rüçhan (öncelik) hakkı vermez (İİK 268).

• Ödeme emrine süresinde itiraz edilmedi.
• İtiraz icra mahkemesince kesin kaldırıldı (itirazın kaldırılması).
• İtiraz mahkemece iptal edildi (itirazın iptali davası).

9- İhtiyati haciz kararına itiraz (İİK 265)

İhtiyati hacze itiraz, kendisi dinlenmeden aleyhine ihtiyati haciz kararı verilen borçlunun yoludur. Borçlu; ihtiyati haczin dayandığı sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata karşı mahkemeye başvurarak itiraz edebilir. Süre yedi gündür: haciz borçlunun huzurunda yapıldıysa haczin uygulanmasından, değilse haciz tutanağının kendisine tebliğinden başlar (İİK 265/1). Karar borçlunun yüzüne karşı verildiyse kanun ona itirazı değil, istinaf yolunu gösterir (İİK 258/3).

Menfaati ihlal edilen üçüncü kişiler de ihtiyati haczi öğrendikleri tarihten itibaren yedi gün içinde ihtiyati haczin dayandığı sebeplere veya teminata itiraz edebilir (İİK 265/2); üçüncü kişiler için yetki itirazı maddede sayılmaz.

Mahkeme yalnız gösterilen sebeplerle sınırlı inceleme yapar. İtiraz eden, dilekçesine dayandığı bütün belgeleri eklemek zorundadır. Mahkeme iki tarafı davet eder, gelenleri dinler; itirazı yerinde görürse kararını değiştirebilir ya da kaldırabilir. İki taraf da gelmezse evrak üzerinden karar verir (İİK 265/3-4).

İtiraz üzerine verilen karara karşı istinaf yoluna başvurulabilir; bölge adliye mahkemesi başvuruyu öncelikle inceler ve kararı kesindir. İstinaf yoluna başvuru, ihtiyati haciz kararının icrasını durdurmaz (İİK 265). HMK 341/1-b de ihtiyati haciz taleplerinin reddi kararlarını, karşı tarafın yüzüne karşı verilen ihtiyati haciz kararlarını ve yokluğunda verilen kararlara itiraz üzerine verilen kararları istinaf edilebilir kararlar arasında sayar.

İİK 258 ve 265 istinaf için ayrı bir süre yazmaz. HMK 345'e göre genel istinaf süresi iki haftadır, ilamın tebliğiyle işlemeye başlar ve özel kanun hükümleri saklıdır. Sürenin hesabı için istinaf süresi rehberimize, dilekçenin bölümleri için istinaf dilekçesi örneği yazımıza bakabilirsiniz; hangi sürenin sizin kararınıza uygulanacağını somut dosyanızda bir avukata sorun. İhtiyati hacze itirazın adımları şöyledir:

1. Yedi gün içinde dilekçe: süre haczin uygulanmasından ya da tutanağın tebliğinden işler.
2. Belgeler dilekçeye eklenir: dayanılan bütün belgeler.
3. Taraflar davet edilir: gelenler dinlenir, kimse gelmezse evrak üzerinden karar verilir.
4. Karar değişir, kalkar ya da kalır: mahkeme itirazı kabul ya da reddeder.
5. İstinaf yolu açık: ancak başvuru ihtiyati haczin icrasını durdurmaz.

10- İhtiyati hacze itiraz dilekçesi: yer tutuculu iskelet

İhtiyati haciz sürecinde iki dilekçe öne çıkar: alacaklının talep dilekçesi ve borçlunun itiraz dilekçesi. Burada borçlunun İİK 265'e göre vereceği itiraz dilekçesinin bölümlerini yer tutucularla gösteriyoruz. Köşeli parantezleri kendi dosyanızın bilgileriyle doldurun; hangi itiraz sebebinin dosyanızda dayanağı olduğunu kanun metni ve kararla birlikte değerlendirin. Genel itiraz dilekçesi yapısı için itiraz dilekçesi örneği yazımıza de bakabilirsiniz.

İtiraz sebepleri kanunda üçle sınırlıdır ve mahkeme yalnız gösterilen sebepleri inceler; bu yüzden her sebebi ayrı başlıkta ve belgesiyle yazmak dilekçenin okunmasını kolaylaştırır. Dilekçeyle verilecek belgeler şunlardır:

• İhtiyati haciz kararı (elinizdeki örnek)
• Haciz tutanağı ve tebliğ belgesi
• İtirazın dayandığı bütün belgeler (İİK 265/4)

11- İhtiyati haciz nasıl kaldırılır?

İhtiyati haczin kalktığı yollar, bu yazıda okuduğumuz maddelere göre şunlardır:

Hükümsüz kalma hâlinde ilgililer isterse durum gerekli yerlere bildirilir (İİK 264/4). Teminatla kaldırma ile 263. maddedeki teminat birbirine karışmasın: 263'te haciz sürer, mallar yalnız borçlunun ya da üçüncü kişinin elinde bırakılır; 266'da ise haczin kendisinin kaldırılması istenir.

• Kendiliğinden kalkma: alacaklı on gün içinde infaz istemezse karar kendiliğinden kalkar (İİK 261/1).
• Hükümsüz kalma: alacaklı 264. maddedeki süreleri geçirirse, davasından ya da takip talebinden vazgeçerse, takip talebi kanuni sürelerin geçmesiyle düşerse, dava dosyası işlemden kaldırılıp bir ay içinde yenilenmezse ya da davasında haksız çıkarsa ihtiyati haciz hükümsüz kalır (İİK 264/4).
• İtirazla kaldırma: mahkeme itirazı yerinde görürse kararını kaldırabilir (İİK 265/4).
• Teminat karşılığı kaldırma: borçlu para ya da mahkemece kabul edilecek rehin, hisse senedi veya tahvil depo ederek ya da taşınmaz rehni veya güvenilir bir banka kefaleti göstererek ihtiyati haczin kaldırılmasını mahkemeden isteyebilir; takibe başlandıktan sonra bu yetki icra mahkemesine geçer (İİK 266).

12- İhtiyati haciz ile ihtiyati tedbir arasındaki fark

İhtiyati haciz ve ihtiyati tedbir, adları benzediği için birlikte anılır ama ayrı kanunlarda düzenlenir. İhtiyati haciz İİK 257-268'dedir ve para alacağını güvenceye alır. İhtiyati tedbir ise HMK 389-399'dadır: mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâllerinde, uyuşmazlık konusu hakkında verilir (HMK 389/1).

Süreler de farklıdır. İhtiyati haciz kararının infazı, kararın verildiği tarihten itibaren on gün içinde istenir (İİK 261/1); ihtiyati tedbir kararının uygulanması ise kararın tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde istenir (HMK 393/1). Karşı taraf dinlenmeden verilen karara itiraz süresi ihtiyati hacizde yedi gün (İİK 265/1), ihtiyati tedbirde bir haftadır (HMK 394/2). Bu yazı ihtiyati haczi anlatır; ihtiyati tedbirin şartları ve kararı ayrı bir konudur.

13- İhtiyati haciz dosyanızı izlemek ve avukata danışmak

İhtiyati hacizde süreler kısa ve başlangıç olayları farklıdır: kararın verildiği gün, haczin uygulandığı gün, tutanağın tebliğ edildiği gün, ödeme emrine itirazın tebliği ve esas hükmünün tebliği. Bu tarihleri karar, tutanak ve tebliğ belgeleriyle yan yana tutmak işinizi kolaylaştırır. Hangi itiraz sebebinin dosyanızda dayanağı olduğu, teminatın yeterliliği ya da takibin hangi yolla yürütüleceği dosyadan dosyaya değişir; bu yüzden somut dosyanızda bir avukata danışın.

Cevaplama'nın Dava Dosya Cevaplama hizmeti bu izlemede yardımcı olmak için tasarlandı; şu an davetle açılan erken erişim aşamasındadır. UYAP'a kendi e-Devlet hesabınızla siz girersiniz, şifreniz kaydedilmez; seçtiğiniz dosyanın evrakı sizin parolanızla şifreli olarak kopyalanır ve taranmış evrak da metne çevrilir. Hukuk asistanı ihtiyati haciz kararını, haciz tutanağını, dilekçeleri ve kanunun resmî metnini okuyarak “haciz tutanağı ne zaman tebliğ edilmiş, kararda hangi teminat yazıyor?” gibi sorularınızı evrakınıza dayanarak yanıtlar ve isterseniz süre için hatırlatma kurar; önerdiği hatırlatma onayınız olmadan gönderilmez. Asistan hukuki danışmanlık vermez; dilekçeyi siz yazar, imzalar ve verirsiniz. Benzer rehberler için Dava Dosya Cevaplama kategorisine, tüm yazılar için blog sayfasına bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (m.38, 50, 51, 79, 82, 100, 257-268) — mevzuat.gov.tr
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (m.103, 341, 345, 389-399, 447) — mevzuat.gov.tr
• 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun (m.13) — mevzuat.gov.tr